چه اختراعاتی غیرقابل ثبت در ایران هستند؟

اختراع یعنی چه؟

اصطلاح اختراع به عنوان عمل ایجاد، طراحی یا کشف یک دستگاه، روش و فرایندی است که قبلا وجود نداشته است. در شرایط دقیق‌تر، این یک ایده علمی جدید است که از طریق تحقیق و آزمایش شکل می گیرد و به یک شیء قابل درک تبدیل می شود. اختراع می تواند فرآیندی جدید در تولید یک محصول یا یک محصول جدید باشد.

برای کسب اطلاعات بیشتر در این زمینه می توانید به صفحه تعریف اختراع در سایت افق نیکان مراجعه کنید.

اختراعات غیر‌قابل‌ثبت در ایران

اختراع باید کاملا ابتکاری باشد بطوری که به ابزارها و محصولات قبلی بطور کامل متفاوت باشد. اما این امر کافی نیست و باید قابلیت ثبت نیز داشته باشد. در بیشتر قوانین ملی یا منطقه ای اختراعات در همه حوزه ‏ها‎ی صنعت، بیشتر اختراعات قابلیت ثبت دارند مگر اینکه قانون‌گذار مواردی ذکر کرده باشد که قابلیت ثبت نداشته باشند. در ماده ۴ قانون تجارت این موارد بیان شده اند که عبارتند از:

  • کشفیات، روش‏ها‎ی ریاضی و آثار هنری
  • آنچه که قبلاً در فنون و صنایع پیش‌بینی شده است
  • روش‏ها‎ی تشخیص و معالجه بیماری‏ها‎ی انسان یا حیوان
  • فرمول‏ها‎ و ترکیبات دارویی که به حفظ الصحه عمومی مربوط است
  • فعالیت‏ها‎ی ذهنی و اجتماعی، طرح‏ها‎ و قواعد یا روش‏ها‎ی انجام کار تجاری
  • فرآیندهای بیولوژیک تولید آن‏ها‎، منابع ژنتیک و اجزاء ژنتیک تشکیل دهنده آن‏ها‎
  • اختراعاتی که بهره برداری از آن‏ها‎ خلاف موازین شرعی یا نظم عمومی و اخلاق حسنه باشد. برای مثال در قانون جمهوری اسلامی هر گونه استعمال و استفاده از مشروبات الکلی ممنون است و اختراع دستگاه‏ ها‎ی تولید این ماده، نه تنها اختراع نیست، بلکه جرم نیز محسوب می‎شود
  • ابتکاراتی که دارای نتیجه صنعتی یا فلاحتی نباشد؛ برای مثال فرضیه‏ ها‎یی که برای نور خورشید ارائه می‎شود و یا کشفیاتی که در ستاره‏ ها‎ انجام می‎شود
  • مواردی که از قبل در طبیعت موجود است
  • قواعد و روش‏ها‎، از قبیل روش انجام تجارت، فعالیت ذهنی، بازی و نرم افزار رایانه ای فاقد اثر فنی و ...
  • اختراعی که مخالف بهداشت عمومی باشد
  • ثبت اختراع برای نقشه‏ ها‎ی مالی

حقوق قانونی ثبت اختراع

اختراع، معادل واژه (Invention) حاصل و ثمره تلاش فکری و تراوش ذهنی مخترع است که در قالب یک محصول صنعتی یا فرایند صنعتی متبلور می‌شود.

در قانون هیچ الزامی برای ثبت اختراع نیامده است. یعنی می‌توانید محصول جدیدی را که تولید کرده‌اید، ثبت نکنید. اما واضح است که ثبت کردن آن مزایایی دارد. در همه کشورها زمانی از یک اختراع حمایت می‌شود که این اختراعات طبق تشریفات جاریه آن کشور در موعد و زمان مقرر به ثبت رسیده باشد. شرط استفاده از این حق، ثبت اختراع (Patent) آن در نزد مرجع ذیصلاح، یعنی اداره ثبت اختراع است.

ثبت اختراع موجب ایجاد حمایت از مخترع و اختراع ثبت‌شده می‌گردد و به صاحب امتیاز اختراع پس از ثبت نهایی آن اجازه بهره‌برداری از نتایج تلاش داده می‌شود. پس از ثبت و اعطاء گواهي ثبت اختراع به مالک و مخترع، بر طبق قانون به دو شکل از ثبت اختراع حمایت می‌شود:

۱. حمایت ایجابی: یعنی به دارنده گواهي ثبت اختراع حق می‌دهد که از خلاقیت و تلاش ذهنی خود بهره‌یبرد.

۲. حمایت سلبی: یعنی سایرین را مکلف می‌کند که به این حقوق حاصل از آفرینشهای فکری احترام گذاشته و مانع از هر گونه نقض حق گواهي ثبت اختراع بدون اجازه مالک این حقوق شود.

مزایای ثبت اختراع در دنیای کسب و کار

  • مخترع حق انحصاری نسبت به ساخت، صادرات، واردات، عرضه برای فروش،فروش و استفاده از فرآورده را به‌دست می‌آورد که بدین ترتیب، از ساخت، استفاده، عرضه برای فروش، فروش یا وارد کردن یک محصول یا فرآیند بر اساس اختراع ثبت شده بدون اجازه قبلی مالک آن جلوگیری به‌عمل می‌آید و شرایط مناسبی برای حضور مطمئن در بازار ایجاد می‌شود.
  • امکان ذخیره به قصد عرضه برای فروش یا استفاده از فرآورده (در خصوص اختراعات مرتبط با فرآورده)
  • بعنوان مالک یک اختراع،می توانید حق استفاده از آن را به سایرین تفویض کنید و در مقابل مبالغ و یا حق امتیاز دریافت کنید
  • ثبت اختراع باعث افزایش ارزش تجاری اختراع و در نتیجه افزایش سود خواهد شد
  • امکان دسترسی به بازارهای جدید و جلوگیری از فعالیت‌های تکراری
  • حقوق ناشی از اختراع ثبت شده قابل انتقال است و در صورت فوت صاحب حق به ورثه او منتقل می‌شود
  • در صورت تقلید و هرگونه سوء استفاده از اختراع، امکان اقدام قانونی برای مالک اثر وجود دارد. مالک یا مالکین می‌توانند علیه هر شخصی که بدون اجازه به حقوقشان تعدی نماید در دادگاه اقامه دعوی کند
  • نام مخترع در گواهینامه اختراع قید می‌شود، مگر این که کتباَ از اداره مالکیت صنعتی درخواست کند که نامش ذکر نشود. هر گونه اظهار یا تعهد مخترع مبنی بر این که نام شخص دیگری به عنوان مخترع قید گردد، فاقد اثر قانونی است
  • امکان استفاده از مزایا و تسهیلات ارائه شده برای شرکت‌های فناور و دانش بنیان
  • امکان بهره برداری از مزایای بنیاد ملی نخبگان
  • تسهیل در پذیرش برای ادامه تحصیل در داخل یا خارج از کشور
  • امکان دریافت تسهیلات و مزایای صندوق حمایت از پژوهشگران کشور
  • امتیاز مثبت برای استخدام در سازمان‌های دولتی و شرکت‌های خصوصی
  • تسهیلات اعطایی برای خدمت سربازی

آیا می‌توانم نرم‌افزار خود را به عنوان اختراع ثبت کنم؟

با قرار داشتن در عصر ارتباطات و اطلاعات، یکی از بهترین زمینه‌های فعالیت برای نسل امروز در ایران، طراحی نرم‌افزارهای مستقر در وب، کامپیوتر، گوشی‌های همراه و غیره است. ایران در سال‌های اخیر به عنوان یک کشور در حال توسعه به سرعت در حال سازماندهی اطلاعاتی و ارتباطی فعالیت‌های اقتصادی هم در سطح دولتی و هم در بخش خصوصی است. از طرفی، عدم‌نیاز به سرمایه کلان برای شروع این قبیل کسب‌وکارها، جذابیت آن برای شرکت‌های تازه تأسیس را دوچندان کرده است. راه‌اندازی انواع استارت‌آپ‌های کوچک و بزرگ در این زمینه و موفقیت‌های چشمگیر سازندگان نرم‌افزارها در ایران دلیلی بر این مدعاست.

در این میان، یکی از دغدغه‌های متخصصان تولید نرم‌افزار، حمایت‌های قانونی موجود در ثبت نرم‌افزار و نگرانی از احتمال سرقت ایده و برنامه نوشته‌شده است.

ثبت نرم‌افزار به عنوان اختراع

به طور کلی نرم‌افزارهای کامپیوتری زیرمجموعه­ آثار ادبی و هنری محسوب شده و مشمول حمایت‌های ادبی-هنری قرار دارند. اما عده‌ای نرم‌افزار خود را اختراع قلمداد می‌کنند و به دنبال کسب حمایت­‌های حق اختراع برای نرم‌افزار می­گردند.

علاوه بر قوانین بین‌المللی (از جمله معاهده تریپس)، در ایران نیز قانون حمایت از پدیدآورندگان نرم­افزارهای رایانه‌­ای امکان ثبت یک نرم‌افزار به‌عنوان اختراع را لحاظ کرده است. در ماده ۲ این قانون آمده است در صورت وجود شرایط مقرر در قانون ثبت علائم و اختراعات، نرم‌­افزارها می‌توانند به عنوان اختراع شناخته ­شوند. به طور کلی، برای ثبت یک اختراع، وسیله مورد بحث باید شرایط عمومی اختراع را داشته باشد از جمله ابتکاری بودن، کاربرد صنعتی داشتن، و نوین بودن. نرم­‌افزارها نیز برای ثبت به عنوان اختراع باید این ویژگی­‌ها را داشته باشند.

بنا به دستور آیین­ نامه­ تأییدیه فنی حق اختراع نرم‌افزار، برنامه‌های رایانه ­ای در صورتی قابل ثبت هستند که در سطح جهانی نو باشند و ارتقاء قابل‌توجهی را در حوزه فناوری اطلاعات موجب گردند و قابلیت پیاده‌سازی و اجرا داشته باشند. در همین راستا متقاضیان باید تأییده­ فنی کمیته حق اختراع که زیر نظر شورای عالی انفورماتیک است را کسب نمایند.

بر طبق اطلاعات مندرج در پورتال اداره مالکیت صنعتی، اقدامات و شرایط زیر برای بررسی و ثبت یک نرم‌افزار به عنوان اختراع باید انجام گیرد:

ثبت نرم‌افزار به عنوان اختراع چه مراحلی دارد؟

اگر فرد مدعی باشد که نرم‌افزار وی دارای شرایط یک اختراع است باید برای بررسی محصولات نرم‌افزاری خود، مراحل زیر را به ترتیب طی كند:

متقاضی كه مدعی است نرم‌افزار وی اختراع می‌باشد و كلیه شرایط مندرج در قانون ثبت اختراعات و  آئین نامه‌های اجرایی مربوطه و همچنین شرایط مندرج در قانون حمایت از پدید آورندگان نرم‌افزارهای رایانه ای و آئین نامه اجرایی آن را داراست می‌بایست ابتدا به پورتال اداره مالكیت صنعتی مراجعه كرده و اقدامات لازم را انجام دهد.

الف - متقاضی باید توجه داشته باشد كه اخذ تأیید فنی برای ثبت نرم‌افزار با اخذ تأیید فنی ثبت اختراع متفاوت می‌باشد. در مورد نخست نرم‌افزار پس از ثبت تحت حمایت قانون كپی رایت قرار می‌گیرد و مدت زمان انجام آن كوتاه‌تر از اخذ تأییدیه ثبت اختراع می‌باشد.

ب - مراجعه به سایت اداره مالكیت صنعتی و سپری کردن تشریفات اولیه بررسی پرونده نرم‌افزار و صدور نامه استعلام از مرجع شورای انفورماتیک و رؤیت آن از طریق خلاصه پرونده پورتال مالکیت و پیگیری نامه استعلام از شورای عالی انفورماتیک و مراجعه به سایت شورا

ج - CD مداركی متقاضی باید به دبیرخانه شورای عالی انفورماتیك ارائه كند عبارت است از:

1- تکمیل و چاپ فرم 4 صفحه ای مربوط به ثبت اختراع و امضای آن توسط متقاضی (فرم مربوطه در بخش ثبت اختراع، فرم‌های مربوطه، سایت شورا موجود است)

2- اسکن کلیه مدارکی که بصورت فیزیکی (کاغذی) برای بررسی به دبیرخانه شورای عالی انفورماتیک ارسال می‌شود همراه با اسکن اظهارنامه‌ای که از روی سایت چاپ گرفته شده است.

3- اسکن تأییدیه مراکز یا سازمان‌هایی که نرم‌افزار به آنها ارائه شده و مورد تأیید آنها بوده است (در صورت وجود)

4- تهیه رزومه یا CV مربوط به متقاضیان به انضمام معرفی اساتید صاحب‌نظر در حوزه مربوط به نرم‌افزار

5- چنانچه نرم‌افزار جزیی از سخت‌افزار است، تهیه فایل پاورپوینت برای شرح نرم‌افزار

6- تهیه 6 نسخه واحد از CD حاوی نرم‌افزار مورد ادعا همراه با فایلهای آیتمهای 2 الی 5 جدول، ادعانامه، اظهارنامه، شرح یا توصیف اختراع، و نرم‌افزارهای لازم برای راه اندازی نرم‌افزار مورد ادعا

7- نوشتن مشخصات فرد (نام و نام خانوادگی ) و نام نرم‌افزار روی هر شش CD

8- ارائه قفل سخت‌افزاری به تعداد